Μιχαήλ Καραβοκύρος: Ο Δωδεκανήσιος «Δίκαιος των Εθνών» που η ετήσια μνήμη τον προσπερνά

Μιχαήλ Καραβοκύρος: Ο Δωδεκανήσιος «Δίκαιος των Εθνών» που η ετήσια μνήμη τον προσπερνά
Την ίδια ώρα που χθες, Δευτέρα 27 Ιουλίου, εβραϊκή κοινότητα, εκκλησιαστικοί και πολιτειακοί παράγοντες τιμούσαν στην Κω τη μνήμη των θυμάτων του Ολοκαυτώματος —με επιμνημόσυνη δέηση στο Εβραϊκό Νεκροταφείο και τελετή στη Συναγωγή, παρουσία του δημάρχου Κω Θεοδόσιου Νικηταρά, του προέδρου του ΚΙΣΕ Δαυίδ Σαλτιέλ και εκπροσώπων Μητρόπολης και Ισλαμικής κοινότητας— παραμένει ανοιχτό ένα διαφορετικό, αλλά συγγενικό, ερώτημα: γιατί ένα από τα λίγα ονόματα Δωδεκανησίων που έσωσαν Εβραίους από τον όλεθρο εξακολουθεί να απουσιάζει από τον δημόσιο λόγο της μνήμης;
Ένα όνομα που λείπει από τις τελετές
Κάθε χρόνο, στις εκδηλώσεις μνήμης που διοργανώνονται στην Κω για τα θύματα του Ολοκαυτώματος, το βάρος πέφτει —εύλογα— στην απώλεια: στους 1.800 Εβραίους που χάθηκαν, στις οικογένειες που εξαφανίστηκαν, στη Συναγωγή και το Νεκροταφείο που παραμένουν σχεδόν τα μόνα απτά ίχνη μιας κοινότητας αιώνων. Ελάχιστα ακούγεται όμως, στον ίδιο δημόσιο λόγο, το όνομα ενός ανθρώπου που στάθηκε απέναντι σε αυτόν τον όλεθρο: του Μιχαήλ Καραβοκύρου, ενός εκ των ελάχιστων Δωδεκανήσιων που αναγνωρίστηκαν επίσημα ως «Δίκαιοι των Εθνών» για τη διάσωση Εβραίων από το Ολοκαύτωμα. Παρά την επίσημη αυτή τιμή από το κράτος του Ισραήλ, η τοπική πολιτεία —Κως και Κάλυμνος— δεν φαίνεται να έχει ενσωματώσει το όνομά του στις δικές της τελετές και εκδηλώσεις μνήμης, με αποτέλεσμα η ιστορία του να παραμένει σχεδόν άγνωστη στον τόπο καταγωγής του.
Η αναγνώριση από το Yad Vashem
Το όνομα Mihail Karavokiros δεν είναι άγνωστο στα αρχεία της μνήμης: φέρει επίσημη αναγνώριση από το Ίδρυμα Yad Vashem, την Αρχή Μνήμης Ηρώων και Μαρτύρων του Ολοκαυτώματος του Ισραήλ. Σύμφωνα με το Πιστοποιητικό Τιμής που έχει εκδοθεί στο όνομά του, η Επιτροπή για τον Χαρακτηρισμό των Δικαίων, σε συνεδρίασή της στις 13 Δεκεμβρίου 1994, έκρινε βάσει των στοιχείων που τέθηκαν ενώπιόν της ότι ο Καραβοκύρος, κατά την περίοδο του Ολοκαυτώματος στην Ευρώπη, διακινδύνευσε τη ζωή του για να σώσει διωκόμενους Εβραίους. Του απονεμήθηκε το Μετάλλιο των Δικαίων μεταξύ των Εθνών και το όνομά του χαράχθηκε στον Τοίχο Τιμής, στον Κήπο των Δικαίων του Yad Vashem στην Ιερουσαλήμ. Το πιστοποιητικό εκδόθηκε τελικά στις 21 Ιουνίου 1995.
Ο τίτλος «Δίκαιος των Εθνών» είναι η ανώτατη τιμητική διάκριση που απονέμει το Ισραήλ σε μη Εβραίους οι οποίοι, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έσωσαν Εβραίους διακινδυνεύοντας τη δική τους ζωή, χωρίς να ζητήσουν αντάλλαγμα. Μέχρι το 2019 τον τίτλο είχαν λάβει 355 Έλληνες συνολικά — ανάμεσά τους ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και αρκετοί αστυνομικοί, δήμαρχοι και απλοί πολίτες σε όλη τη χώρα. Ο Καραβοκύρος παραμένει ένα από τα ελάχιστα ονόματα της λίστας αυτής με καταγωγή από τα Δωδεκάνησα.
Το φόντο: η τραγωδία της Κω και της Ρόδου
Η ιστορική συγκυρία δίνει βάρος στο ερώτημα αυτό. Στις 23 Ιουλίου 1944, οι τελευταίοι Εβραίοι κάτοικοι της Κω και της Ρόδου —γύρω στους 1.800 συνολικά— συνελήφθησαν από τις γερμανικές αρχές κατοχής και μεταφέρθηκαν δια θαλάσσης στον Πειραιά, κι από εκεί με τρένα στο Άουσβιτς. Λιγότεροι από 100 επέζησαν, και ελάχιστοι επέστρεψαν ποτέ στα δύο νησιά. Η εβραϊκή παρουσία στη Ρόδο και την Κω, η οποία κρατούσε αιώνες πίσω, ουσιαστικά εξαλείφθηκε μέσα σε λίγες μέρες εκείνο το καλοκαίρι.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό αδιέξοδης καταστροφής, κάθε μεμονωμένη πράξη διάσωσης αποκτά ξεχωριστό βάρος — και αποτελεί, όπως υπογραμμίζει και η ίδια η αφίσα του Yad Vashem, απόδειξη ότι «όποιος σώζει μια ζωή, είναι σαν να έσωσε ολόκληρο τον κόσμο».
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό
Πέρα από το πιστοποιητικό, δεν υπάρχουν προς το παρόν επαρκή δημοσιευμένα στοιχεία για τις ακριβείς συνθήκες της διάσωσης — πόσα και ποια άτομα βοήθησε ο Καραβοκύρος να σωθούν, πού και πώς. Το κενό αυτό τεκμηρίωσης δεν αναιρεί όμως το ερώτημα που τίθεται: γιατί, τόσα χρόνια μετά την επίσημη αναγνώριση από το Ισραήλ, ο τόπος καταγωγής του δεν έχει αναδείξει το όνομά του με τον τρόπο που θα του άξιζε.
Με αφορμή τη φετινή επέτειο, ίσως αξίζει η τοπική αυτοδιοίκηση Κω και Καλύμνου να αναλάβει πρωτοβουλία —έρευνα στο αρχείο του Yad Vashem, επικοινωνία με την Ισραηλιτική Κοινότητα, ένταξη του ονόματός του στις ετήσιες τελετές— ώστε η ιστορία ενός Δωδεκανήσιου Δικαίου να πάρει επιτέλους τη θέση που της αναλογεί δίπλα στη μνήμη των θυμάτων.